Tijdens herfsteditie van de Commissarissen Top ging het over de snel veranderende realiteit op het wereldtoneel en de rol van de commissaris daarin. ‘Reuzen worden pas gevaarlijk als ze gaan wankelen’.
‘Nee, een black swan is niet het Midden-Oosten. Een inval van China in Taiwan? Ook niet. En nee, klimaatverandering is ook geen black swan’, zegt Kevin Mottard tijdens de opening van de Commissarissen Top. Op een zonnige herfstdag kwamen zo’n zeventig commissarissen en bestuurders bijeen in Kasteel de Hooge Vuursche om onder het thema Black Swans met elkaar in gesprek te gaan. Mottard citeert de voormalige Amerikaanse minister van Defensie Donald Rumsfeld: “As we know, there are known knowns; there are things we know we know. We also know there are known unknowns; that is to say, we know there are some things we do not know. But there are also unknown unknowns, the ones we don’t know we don’t know.” Die onbekende onbekenden zijn de zwarte zwanen waar de deelnemers tijdens hun rondetafelsessies naar op zoek moesten.
Unknown unknowns
De aanwezigen werden verdeeld over vijf sessies. CFO William Bontes van autogigant Louwman nam de groep als inleider mee in de black swans uit zijn loopbaan. In de daaropvolgende discussie ging het over ondernemerschap versus risicomanagement. “Als het bestuur heel ondernemend is, moet je als RvC juist op het risicomanagement zitten, en andersom.” Ook werd geconcludeerd dat de RvC bij het verschijnen van een black swan vaak te graag naar voren stapt. “Hoe bouw je ruimte in voor reflectie?”, vroeg een deelnemer zich af.
In een internationale sessie onderzocht de Duitse boardroomcoach Sabine Dembkowski samen met de deelnemers hoe je je als Raad van Commissarissen het best kunt voorbereiden op ‘unknown unknowns’. Na een korte, krachtige inleiding was het woord aan de aanwezigen. Een van de conclusies was dat het in de boardroom vaak misgaat omdat de aanwezigen elkaar niet goed genoeg kennen. Ook werden zorgen gedeeld over snelle ontwikkelingen, bijvoorbeeld op het gebied van AI. “Hebben de, over het algemeen oudere, commissarissen hiervan wel voldoende kennis?”
Kodak-effect
Shell-financial Hans Peter van Arkel nam de deelnemers, zoals vaker tijdens Network C-evenementen, mee in een interactief casinospel. Deelnemers vertegenwoordigden een bedrijf en moesten fiches inzetten op verschillende thema’s. Vervolgens bepaalde de roulette een scenario. Hoe zouden ze hun fiches nu verdelen? Commissaris Lieve Beyen (Zeelandia, ForFarmers) nam de deelnemers mee in actuele onzekerheden in de wereld. “Het ging onder meer over het creëren van wendbaarheid. Hoe zorg je voor een lerende organisatie?”, vat Beyen achteraf samen.
Tot slot nam private-equity-investeerder Sander Ruijter (Inflexion) de deelnemers mee in het perspectief van investeerders op onzekerheid. In deze sessie ging het over de vraag hoeveel tijd je aan black swans besteedt.
“Het is juist ook belangrijk om in te spelen op bekende uitdagingen, zoals het energievraagstuk, de positie van China of veranderende consumentenvoorkeuren. Je moet voorkomen dat je eindigt als Kodak, dat de boot miste met digitale fotografie, of als de Duitse auto-industrie, die de elektrificatieslag heeft gemist”, zegt een deelnemer.
Europese problemen
Na anderhalf uur intensieve discussie was er tijd voor een bubbelende versnapering en een hapje. De plenaire afsluiting werd verzorgd door de Vlaamse politicoloog Jonathan Holslag. Het moest een interactief halfuur worden. ‘Het gaat geen hoorcollege worden’, vertrouwde de hoogleraar de aanwezigen toe. Vervolgens ging Holslag in op ontwikkelingen die momenteel de Europese economie aantasten: de ‘dure’ oorlog in Oekraïne, die leidt tot ‘duur’ gas, de Amerikaanse handelstarieven, piraterij en onrust in het Midden-Oosten. “Daarbovenop hebben we strenge regelgeving voor onze bedrijven, terwijl buitenlandse bedrijven daar geen last van hebben.”
Holslag wijst ook op grote ontwikkelingen die volgens hem een probleem gaan vormen, maar waar Europa te weinig mee bezig is. “Het inwonertal van Afrika groeit van 1,5 miljard nu naar 3,8 miljard aan het einde van deze eeuw. Hier geven we ons te weinig rekenschap van, terwijl er maar een kleine zee tussen ligt.”
Ook ziet hij een probleem bij Amerikaanse hyperscalers: hun inkomsten blijven achter bij de investeringen. “Er wordt heel veel in datacenters gepompt, maar de ROI is dramatisch.” Verder verwacht de politicoloog een correctie in de Chinese maakindustrie. “26 procent van de Chinese industriële bedrijven draaide rode cijfers. China stevent af op groeivertraging. Hier moeten we in boardrooms mee bezig zijn. Wat betekent het als China een quarantaine rondom Taiwan gaat opzetten? Wat betekent dit voor onze supplychains?” Volgens Holslag zal China voorlopig overcapaciteit op de markt zetten. Dat is fijn voor consumenten die goedkoop kunnen inkopen, maar minder goed nieuws voor bedrijven.
Daarnaast ziet hij het risico dat een afzwakkende Chinese economie de leiders van het land tot een nationalistischere koers kan verleiden. “Als het de president te warm wordt onder de voeten, gebeuren er dingen in de Zuid-Chinese Zee of rond Taiwan. Opkomende reuzen zijn het gevaarlijkst als ze beginnen te wankelen.” Holslag constateert ook dat de VS door de focus op de eigen industrie Europa op dat vlak nu voorbij lijkt te streven. “Wij investeren er minder in. Bovendien heeft de VS goedkopere toegang tot energie. Het meest zorgwekkend zijn chemie en farma.”
“Praten, maar geen daden.”
Europa tast volgens Holslag niet in het duister. Hij verwijst naar het rapport van voormalig ECB-voorman Mario Draghi over de Europese concurrentiekracht. “We vinden het heel mooi om daarover te praten”, zegt de politicoloog, terwijl de commissarissen gniffelen. “Er gebeurt alleen niet zoveel.” Een gemakkelijke uitweg ziet de Vlaming niet, doordat Europa kampt met dure productiefactoren, zoals personeel en energie. “Er zijn twee scenario’s om dat weg te werken. We schalen onze groene ambities af, of we schermen ons af van concurrentie via CO₂-heffingen. Maar beide zijn heel lastig. In
het laatste geval krijg je mogelijk hoge inflatie.” Verder moeten Europeanen volgens Holslag harder werken. “Filosofie en kunst doe je maar in je eigen tijd.”
Grote economieën moeten volgens Holslag streven naar zelfredzaamheid. “Dat bepaalt de soevereiniteit. Chinezen hebben door een geschiedenis van vernedering goed geleerd dat afhankelijkheid gelijkstaat aan uitbuiting. Het is eten of gegeten worden op het wereldtoneel.” Mottard vraagt zijn landgenoot of we niet al worden gegeten. Holslag antwoordt dat dit zeker deels al waar is. Dat betekent niet dat we nu ineens de relaties met de VS en China op scherp moeten zetten. “Ik pleit voor zachte stapjes richting zelfredzaamheid.”
Defaitisme niet nodig
Uit de zaal komt de tegenwerping dat Draghi’s rapport uit zou gaan van een maakbare samenleving. “Hebben we in het Westen juist niet Adam Smith uitgevonden?”, stelt een commissaris. Moeten we de man van de ‘onzichtbare hand’ niet in ere houden? En is de paniek die Holslag schetst niet overtrokken? “Lijdt men niet het meest aan het lijden dat men vreest? Moeten we er niet op vertrouwen dat onder druk alles vloeibaar wordt?” Holslag is het daar niet mee eens. “Voor een rijke samenleving is het lastig te beseffen wat er op haar afkomt. Rijke samenlevingen herpakken zich moeizaam.”
In de optiek van Holslag waren de afgelopen dertig jaar qua voorspoed en luxe ‘abnormaal’. Ondanks alle doemscenario’s hoeven we volgens de Vlaming de handdoek niet in de ring te gooien. “Defaitisme is niet nodig, we hoeven er niet de brui aan te geven. Wel moeten we ons afvragen hoe we onze positie in een moeilijke situatie handhaven.”
Schop onder de hol
De politicoloog liet vervolgens ook zijn licht schijnen op de situatie in het Midden-Oosten en Rusland. “Er komt geen vrede in Oekraïne zolang Poetin leeft. In het beste geval komt er een staakt-het-vuren. Waarom zou Poetin de handdoek in de ring gooien? Ze kunnen het gevechtstempo opvoeren. Ze hebben baat bij een zwak, verdeeld Oekraïne, maar niet bij een Oekraïne waarvoor ze maandelijks duizenden soldaten naar de slachtbank leiden. Ze willen Oekraïne als drukmiddel richting Europa. Poetin is 74 jaar en denkt aan politiek overleven. Helaas bepaalt niet alleen de ratio de politiek.”
Na ook nog te zijn ingegaan op de ebola-uitbraak in Afrika (‘symptoom van het falen van Afrikaanse staten’) en de onrust in Oost-Afrika, herhaalde Holslag dat Europeanen harder moeten werken. “De West-Europeaan verdient een schop onder zijn kont. We zullen moeten bijsteken.” Een opmerking die de aanwezigen doet gniffelen.
“Je zorgen maken is een taak van de RvC”, zegt Mottard. “Maar om je zorgen te kunnen maken, moet je af en toe ook ontspannen.” Na deze berustende woorden konden de aanwezigen aanschuiven bij het walking dinner, met onder meer diamantshaas, terrine van eend en tiramisu op het menu.
We kijken nu alweer uit naar de Commissarissen Top van volgend jaar. We verwelkomen iedereen volgend jaar graag op 23 juni bij The Duke Club in Nistelrode. Tijdens deze middag zullen we met elkaar in gesprek gaan over het thema “Redefining Relevance”. En in de tussentijd vinden er vele kleinschaligere sessies plaats.